Pedro Costa

IV. Filmat e Pedro Costa-s (Portugali)

Pedro Costa e ka shpjeguar vetë si ka arritur aty ku ka arritur sot :

Deri në vitin 1997, regjizori i ri portugez kish xhiruar tashme dy filma : “O Sangue” dhe “Casa de lava“. Siç tregon ai vete, ne ne fare menyre, Costa kish filluar te fitoje statusin e regjizorit autorial. Po merrte patenten e “regjizorit autorial europian”. Po behej figurë !

Pikerisht ne 1997, Costa xhiron “Ossos” (Kockat), fitues i Luanit te argjente ne Festivalin e filmit ne Venecia. “Ossos” u xhirua ne periferite e varfra te Lisbones, gjithmone sipas kodeve te xhirimit te nje filmi : produksion e post-produksiton, camera 35mm, carrelio (travelling), drita prozhektoresh, asistentë regjizorë… bla bla bla.

Siç rrefen vete regjizori, sa më tepër qe xhirimi avanconte (gjithkush ne postin e tij, rutinë e perditshme filmimi… etj etj etj), aq me shume ndjehej nje far sikleti, ne gjirin e ekipit te xhirimit : ndihej shija e nje far genjeshtre, e nje çekuilibri moral midis realitetit mizerabel te kesaj periferie te Lisbones, dhe menyres “klasike” (profesionale) te filmimit; çekuliber konkret midis, nga njera anë varferise se pashprese qe pershfaqej perpara kamerave dhe nga ana tjeter, energjise se harxhuar prapa kamerave (nga ekipi teknik). A thua se kjo lagje, kjo periferi, e refuzonte nje kinema te tille, nje film te tille, nje xhirim qe perdorte teper dritë prozhektorësh per te ndriçuar nje zone te tille, te erret, te pisët, banoret e te ciles ngriheshin ne 5 te mengjesit per te punuar si shtrues asfalti rrugesh ose pastruese shtepish, dhe ktheheshin ne 9 te darkes per te fjetur. Shkurt, niseshin me nate e ktheheshin me nate !

Nje mbremje, Pedro Costa vendos te nderprese dritat e prozhektoreve. Qofte dhe per pak çaste. Duke vene gurin e pare te nje kinematografie te re, ku drita kthehet ne erresire/ditë : regjizori kuptoi se, ne fakt, ai nuk kish nevoje as per asistentë regjizorë, as per carrelio e prozhektore, as per producentë. Ndjeu qe ajo qe deshironte, ne fakt, ishte te qendruarit vetem per vetem me njerezit e kesaj lagje, te qendruarit vetem per vetem me disa njerez qe i do fort. Dhe keshtu, pak e nga pak te gjente ritmin e punes se xhirimit, ritem qe u shkonte per shtat banoreve ne fjale, hapsires se jetuar prej tyre. Lind keshtu “Ne dhomen e Vandës” (No quarto da Vanda, 2000) dhe “Perpara Rini !” (Juventude em Marcha – COLOSSAL YOUTH, 2006). Dy kryevepra, dy monumente kinematografike.
Pedro Costa rishpiku kinemanë !

Vetë Costa thote se nuk ka shpikur asgje ! Biles sipas tij, ai eshte thjesht nje regjizor hollywoodian, ne sensin klasik. “Ne sensin qe, ashtu sikurese kufijte e kinemase hollywoodiane klasike ishin te kushtezuara nga studioja, njesoj edhe puna ime– thote Costa, eshte e kondicionuar nga lagja Fontainhas” (e cila, prej 4-5 vitesh nuk ekziston më).

Serge Daney, kritik francez i kinematografise, ka pas thene per Straub-ët qe, “Per ta, ekziston vetem ai(ajo) qe reziston, qe ben rezistencë“. Tek Pedro Costa, nxenes i Straub-ëve, reziston vetem ai(ajo) qe shuhet (zhduket, humbet), ku me shuarje (zhdukje), nenkuptohet ai (ajo) qe egziston permes kesaj shuarje(zhdukjeje). Vanda (”Ne dhomen e Vandes”) dhe Ventura (”Perpara Rini”- COLOSSAL YOUTH) misherojne pikerisht kete zhdukje (shuarje)- atë te lagjes Fontainhas.

prolog : Ne edicionin e vitit 2006 te festivalit te filmit ne Kane, ne konkurim zyrtar u shfaq edhe “COLOSAL YOUTH”, filmi i fundit i Pedro Costa-s. Thuhet se, edhe pse dalja e spektatoreve nga salla e kinemase gjate transmetimit te filmave eshte diçka më teper se e zakonshme (sidomos gjate shfaqjes se atyre ne konkurim zyrtar, artistikisht shpesh edhe më radikalët), nuk ish pare ndonjehere ndonje dalje aq masive me perplasje kolltuqesh ne shenje revolte e spektatoreve te perkedhelur te Kanes, si ajo qe shoqeroi shfaqjen e filmit ne fjale. Eshte shembulli më kuptimplote jo per te treguar se sa elitiste eshte kinematografia e portugezit ne fjale, kurrsesi ! Por se ç’dëm te hatashem i kane sjelle shijeve te publikut mender-filma perversë të kallëpit të “la vita e bella” apo “dancer in the dark”, dhe ç’perpjekje e mund duhet per te shpëlarë syte nga filma-spektakel te tille te shemtuar, per te arritur me ndjé nje kinematografi te tille e te rralle si ajo e Pedro Costa-s !

Top 5 – PEDRO COSTA :

1. Juventude em marcha (Colosal youth) – 2006
2. No Quarto da vanda (In Vanda’s room) – 2000
3. Ne change rien – 2009
4. Où gît votre sourire enfoui ? – 2001
5. Ossos – 1997

ps: Pedro Costa eshte Cesanne i kinematografise, por… shshshsht !
prova, me imazh :

 

 

 

 

 

 

 

 

 

***

Posted on 16th August 2010
Under: Te ndryshme | No Comments »

“Ne change rien” (Asgje mos ndrysho)- film franco-portugez me regji te Pedro Costes

Në vitin 1997, regjizori portugez Pedro Costa kish xhiruar tashme dy filma : “O Sangue” dhe “Cas de lava“.
Siç tregon ai vete, ne ne fare menyre, Costa kish filluar te fitoje statusin e regjizorit autorial. Po merrte patenten e “regjizorit autorial europian”.

Pikerisht ne 1997, Costa xhiron “Ossos” (Kockat), fitues i Luanit te argjente ne festivalin e Venecias. “Ossos” u xhirua ne periferite e varfra te Lisbones, gjithmone sipas kodeve tradicionale te xhirimit te nje filmi : produksion tradicional, camera 35mm, carrelio (travelling), drita prozhektoresh, asistentë regjizorë… bla bla bla.

Siç kallzon vete regjizori, sa me teper qe xhirimi avanconte (gjithkush ne postin e tij, rutine filmimi…bla bla bla), aq me shume rritej nje far sikleti, ne gjirin e ekipit te xhirimit : ndihej shija e nje far genjeshtre, e nje çekuilibri moral midis realitetit mizerabel te kesaj periferie te Lisbones, dhe menyres “klasike” (profesionale) te filmimit; çekuliber kokret midis varferise e pashpreses perpara kamerave, nga njera anë, dhe energjise se harxhuar prapa kamerave (nga ekipi teknik). A thua se kjo lagje, kjo periferi, e refuzonte nje kinema te tille, nje film te tille, nje xhirim qe perdorte teper dritë prozhektorësh per te ndriçuar nje zone te tille, te erret, te piset, banoret e te ciles ngriheshin ne 5 te mengjesit per te punuar si shtrues asfalti rrugesh ose pastruese shtepish, dhe ktheheshin ne 9 te darkes per te fjetur. Shkurt, niseshin me nate e ktheheshin me nate !

Nje mbremje, Pedro Costa vendos te nderprese dritat e prozhektoreve. Qofte dhe per pak çaste. Duke vene gurin e pare te nje kinematografie te re, ku drita kthehet ne drite/erresire, dhe duke kuptuar se, ne fakt, ai nuk ka nevoje as per asistentë regjizorë, as per carrelio e prozhektore, as per producentë. Ajo qe ai deshiron, ne fakt ne fakt, eshte te jete vetem per vetem me njerezit e kesaj lagje, me keta njerez qe ne fakt i do aq fort. Dhe keshtu, pak e nga pak te gjente ritmin e punes se xhirimit, ritem qe u shkonte per shtat banoreve ne fjale, hapsires se jetuar prej tyre. Lind keshtu “Ne dhomen e Vandës” (No quarto da Vanda, 2000) dhe “Perpara Rini !” (Juventude em Marcha, 2006). Dy kryevepra, dy monumente. Pedro Costa rishpik kinemanë !

Vetë Costa thote se nuk ka shpikur asgje ! Biles sipas tij, ai eshte thjesht nje regjizor hollywoodian, ne sensin klasik. Ne sensin qe, kufijte e kinemase hollywoodiane klasike ishin te kondicionuara nga studioja, njesoj sikunder dhe puna ime- thote Costa, eshte e kondicionuar nga lagja Fontainhas (e cila, prej 4-5 vitesh nuk ekziston më).

Serge Daney, kritik francez i kinematografise, ka pas thene per Straub-ët qe, “Per ta, ekziston vetem ai(ajo) qe reziston“. Tek Pedro Costa, nxenes i Straub-ëve, reziston vetem ai(ajo) qe shuhet (zhduket, humbet), ku me shuhet(zhduket), nenkuptohet ai qe egziston permes kesaj shuarje(zhdukjeje).

Vanda (”Ne dhomen e Vandes”) dhe Ventura (”Perpara Rini”) perjetesojne pikerisht kete zhdukje (shuarje)- atë te lagjes Fontainhas. Ndersa me filmin e tij te ri “Ne change rien“- Asgje mos ndrysho- (titulli eshte marre nga njeri prej kapitujve te “Histoire de Cinéma” te Godard : “Asgje mos ndrysho, me qellim qe gjithshka te jete e ndryshme“), Pedro Costa vazhdon po kete pune, te filluar me dy filmat e cituar me lart. Kesaj rradhe, ne qender te vemendjes se tij eshte nje aktore-kengetare franceze, Jeanne Balibar, te cilen regjizori e filmon ne momentet e pergatitjeve te lodhshme per koncertin e saj.

Principi eshte i njejte me Vanden dhe Venturën : filmimi i nje ekzistence (kengetares Jeann Balibar) permes shuarjes (zhdukjes, humbjes- dmth permes provave te pafundme te kengetares). Gjithe pa prekur ose intervenuar mbi kete ekzistence. Por duke gjetur, verejtur, pershfaqur tek kjo ekzistence, reflektimin e nje bote nuk ka ku te shkoje më reale (bota, universi i Vandes, Ventures, dhe ne rastin e fundit – ai i Jeanne).
Pedro Costa, me sa duket, sapo ka filluar te na thote ato qe ka brenda vetes. Dhe duket qe ka shume. Per fatin tone te mire !!

8.0

***

Posted on 4th March 2010
Under: PortugaliDokumentarCosta | No Comments »

“Juventude em marcha” (Perpara, rini!) – film portugez nga Pedro Costa

Duke qene se më ne fund e pashe per here te dyte kete film, kete rradhe mund te shkruaj diçka per kete monument kinematografik.

Se pari, duhet shpjeguar titulli i filmit, qe eshte disi ironik: “Perpara rini !” eshte titulli i nje kenge revolucionare afrikane e perudhes se Luftes se Ftohte, e kenduar ne Kepin e Gjelber, ish-vend socialist afrikan.

Tani filmi: Pikerisht jemi ne Lisbone, ne periferite e banuara nga emigrantë te ardhur nga Kepi i Gjelber, ish-koloni portugeze, ne Afrike. Lagja e emigranteve po prishet, emigrantët do te strehohen ne apartamente te reja, neper banesa sociale !

Ne qender eshte Ventura, ky qe shihet ne foton e meposhtme, burrë tek te 60-at, emigrant i sapo dale ne pension, qe kalon kohen duke takuar “femijet” e tij, emigrantë dhe ata.

Fjalen “femijet e tij” jo rastesisht e vura ne thonjeza, sepse pikerisht ketu qendron dhe “kleçka” e filmit (parë kjo thjesht nga ana skenaristike): me te gjitha gjasat, asnje nga personazhet qe Ventura takon pergjate tre oreve te filmit, nuk duket te jete femija e tij biologjik (ndoshta me nje perjashtim te vetem !). E megjithate, ai vazhdon ti therrase: “djali im”, “vajza ime”. Dhe ata e pranojne “lojen” e Ventures dhe e therrasin “baba”!

Ventura eshte nje gjigant i thinjur, nje njeri pa mobilje (ne skenen e pare fare te filmit nje grua hedh nga dritarja disa mobilje), por nje njeri qe, me prezencen e tij, pushton hapsira te kompozuara qofte nga tavane te ulta e mure te pista (shtepite e mbetura te emigranteve), qofte nga tavane te larta e mure te bardha (banesat e reja sociale te propozuara nga shteti). Prezenca e tij të mbush shtepine !

Por Ventura eshte mbartes edhe i nje historie te hidhur, i nje dhimbjeje : braktisja nga gruaja e tij Clotilde. Dhe nga femijet. E megjithate, Ventura eshte babai i te gjithe emigranteve. Sepse Ventura, me gjithe mizerjen e tij ekonomike, me gjithe faktin qe kur te shtrengon doren, gjeja e pare qe te shkon ne mendje eshte ta lash atë (pra dorën), ka gjithe atributet e nje mbreti, e nje princi. Si ka mundesi ??

Ka mundesi, sepse Ventura eshte atdheu i gjithe kesaj trupe emigrantesh te ngecur keqas midis vendlindjes (Kepit te Gjelber) dhe nje atdheu te dyte, Portugalise, qe mezi i pranon si femije te saj; ai eshte atdheu i nje trupe njerezish qe kane ngecur keqas midis méthadonës (drogë) dhe realitetit.

Po si ka mundesi qe nje “plakush” i tille te fitoje statusin e nje perandori?

Ka mundesi, sepse Ventura nuk eshte nje pensionist handikap, permes te cilit ne do te mund te ndiqnim ne menyre hipokrite “ri-integrimin” e tij ne shoqerine e sotme “moderne”. Ai eshte tjeter gje : eshte nje Princ ne kurbet, qe refuzon çdo “rehabilitim social”. Sa per ilustrim, nje skene nga filmi. Ventura shkonte vizitoje apartamentin e ri qe Sherbimi Social ja ka ofruar pas kaq vitesh pune. “Rastesisht”, punonjesi i Sherbimit Social eshte edhe ai nga Kepi i Gjelber, nje bashkatdhetar “i integruar” i Ventures, i veshur ne kostum e kollare. Nderkohe qe punonjesi i tregon Ventures avantazhet kulturore dhe sportive qe do te kene “femijet” dhe “gruaja” e tij ne kete lagje te re (hajde humor hajde!!), ky i fundit, siluetë e zeze me shpine nga kamera, ngre doren ne menyre monumentale per nga muret e bardhe te apartamentit per te thene: “Aty tek qoshka ka ca merimanga !“.

Sepse ky eshte principi kryesor i nje kinematografie te tille: te aktualizojë mitin, ta misherojë (incarner) ne jeten e perditshme. Ventura eshte Ulisi i Greqise se Lashte, Kepi i Gjelbert eshte Itaka e tij. Qe nga ky çast, mbreter te botes nuk jane më as afaristët, as sulltanët e naftes, as politikanët, as… as… : por te varfërit, emigrantët, “negro”-t, “minjt e nevojtoreve” (siç ka qejf ti therrase dikush…).

Keshtu qe “Perpara rini !” arrin te fusë njeriun, qenien njerezore, tek qeniet e pavdekshme. Ha ha, ja kush na qenka arti ! Paska te bëka me pavdekesine !

Jo rastesisht, letra qe Ventura i reciton shokut te tij te dhomes (leter qe ky i fundit duhet t’ja çojë gruas se tij ne Kepin e Gjeber) dhe qe kthehet ne lejtmotiv ritmik te filmit, eshte e ngjashme me letren qe Robert Desnos, poet i internuar nga fashistet, i shkruante te dashures se tij nga kampi i perqendrimit, ne Auschwitz, ne qershor te 1944. Pra… nuk duhet harruar ! Duhet mbajtur gjalle memorja ! Duhen bashkuar qeniet njerezore perreth nje “babai” qe nuk pushon se rrefyeri historine e tij. Dhe permes rrefimit, te hysh ne histori. Ne historine e shtypjes. Dhe te mos vdesesh. Por te vazhdosh te misherohesh (se réincarner) ne jeten e perditshme, ne jeten e te gjalleve. I vdekur mes te gjallesh. I gjalle mes te vdekurish.

Por nje kinematografi e tille qe propozon te pavdekshmen, pavdekesinë, nuk ka limit, nuk ka kufi. Konkretisht, filmi vertet eshte i gjate (3 ore), por eshte aq i dendur, aq i ngjeshur, sa mund te vazhdonte e te vazhdonte ne pafundesi. Kete te mire ka arti i mirefillte: nuk ngopesh me të, desheron qe te mos kete kurre fund !

Pedro Costa (regjizori) e ka fituar bastin e tij kinematografik. 3 vjet pas shfaqjes se tij ne Festivalin e Kanës, me shume mundim, por me ne fund, filmi i tij ka mundur te shfaqet ne sallat e errta te kinemase. Qe regjizori ta fitonte kete bast artistik, i eshte dashur te rishpikë artin kinematografik (réinventer le cinéma) : “Perpara rini !” ne se trouve nulle part ailleurs…!

shenim: duke mos pasur kohe, po shkruaj dy fjale per formen vizuale te filmit, qe po e permbledh me nje shembull konkret : Dy fotot e meposhteme jane dy imazhe (plane fikse) nga filmi, dy plane qe ndjekin njeri-tjetrin, qe shfaqen njeri pas tjetrit.
Nuk di cila imagjinate do te mund te perfytyronte qe keto dy plane i perkasin te njejtit film, aq te ndryshëm jane ne aparence mes njeri-tjetrit (mizerabiliteti i te parit, dhe madheshtia e te dytit). Dhe megjithate, i perkasin te njejtit film, per fatin e mire te syve te spektatorit! Kush arrin te beje art te tille, sot ne shek XXI ? Pakkush, perveç Pedro Kostes!
Aferim i qofte !

Posted on 16th March 2009
Under: PortugaliCosta | 2 Comments »