Jim Jarmusch

Jarmusch forever !

“Paterson” – film amerikan me regji te Jim Jarmusch

Heren e fundit qe jemi pjekur me Jim Jarmusch, simbolin e kinemase indipendente amerikane te viteve ‘80-90, ka qene në 2014-n per “No lovers left alive“, ndofta zhgenjimi me i paparashikueshem kinematografik i ketyre viteve te fundit (sepse filmi ishte jo vetem chic dhe snob, por akoma me keq, steril). Per mua qe e konsideroj “Stranger than paradise” nje nga 10 filmat qe kam më per zemer, ever, pritshmeria per filmin e ri te Jarmusch ishte, pas nje zhgenjimi te madh, detyrimisht edhe me e madhe.
*

“Paterson” (qe ishte vjet ne konkurim ne festivalin e filmit ne Kanë te Frances) rrefen veçse nje jave nga jeta e Patersonit. Patersoni eshte shofer autobusi ne qytetin Paterson (ne shtetin amerikan te Nju Xhersit) si dhe Laurës, te dashures se tij. Por edhe te Marvinit, bulldogut te tyre.

Qyteti Paterson, qytet poetesh (vendlindja e William Carlos Williams dhe Allen Ginsberg, kaq do mjaftonte!) sot eshte nje qytet i lene në harrese. Jeta e shoferit ne fjale eshte e rregulluar si me sahat nderkohe qe Laura ka endrra dhe projekte artistike. Patersoni shkruan poezi ne nje bllok shenimesh te cilin e mban me vete kudo e nuk i ndahet.

Kaq eshte historia e filmit i cili, per asnje sekonde te vetme nuk dramatizon (ne sensin, siç dramatizon jeten zakonisht kinematografia, per ta bere ate “te gjallë”, siç thuhet rendom). Ditet e Patersonit perseriten ‘banalisht’ njera pas tjetres, por as realizmi (ah i famshmi realizem!) megjithate nuk duket gjekundi. Shkurt: as dramatizem, as realizem. Po çfare??
*
I frymezuar teresisht nga poemat e William Carlos Williams, Jarmusch nenshkruan nje nga adaptimet e rralla kinematografike nje te vepre letrare te rendesishme poetike. Biles me thene te drejten, tani qe po mendohem, une nuk njoh ndonje tjeter film qe transpozon (adopton) me aq intestitet poezinë ne imazh. Ndofta kjo vjen sepse modestia e mjeteve qe perdor regjizori (poezite shfaqen ne ekran, te mbivendosura mbi imazhet qe shohim, gjithe duke qene te recituara nga aktori) eshte ne funksion te preokupimeve te poetit: asnje opinion paraprak nuk mund te kushtezoje aktin krijues te tij (akt qe nuk eshte vetem krijues por edhe menyre jetese per te krijuar). ”Paterson” eshte i vetmi film qe te kem pare deri tani ku poezia nuk shfaqet si konsekuence apo shkak i nje refuzimi apo revolte: raportet llogjike nuk ekzistojne më, jeta eshte shume here më komplekse e misterioze se kaq, shume më komplekse dhe misterioze se thjesht nje skenar (nje intrigë). Poetikja nuk shpjegohet. Poetikja eshte.
*
Figura stilistike e filmit eshte pleonazma. Patersoni jeton ne qytetin Paterson; aktori Adam Driver interpreton rolin e nje ‘bus driver‘-i; ngjarjet e filmit zhvillohen nga e hena në të henen tjeter. Që ne fillim te filmit, poezite perseriten, formohen ngadale e ngadale, pergjate pushimit te punes se Patersonit, duke i rifilluar nga e para por edhe duke i lene te pambaruara. Permes pleonazmes si figure stilistike, Jarmusch arrin te krijoje idene e qendreses: qendrese e nje qenieje njerezore qe “jeton jeten e tij” (”Vivre sa vie“, reference e nje tjeter filmi te shkelqyer pleonazmik). Pa revolte apo refuzim. Thjesht qendresë.
Gjithe rreziku mund te ishte qe filmi te kthehej ne nje ‘carpe diem’. Fare! Ditet ngjasojne si dy pika uji me njera-tjetren. Dashuria, ndjenja sentimentale, eshte e pacenueshme (biles filmi mund te shihet edhe si nje celebration i ndjenjes se dashurise: vargu i fundit i njeres prej poemave eshte “nëse ti zemra(e dashura) ime më braktis/ une do shkul zemren time dhe kurre më nuk do e rivë në vendin e saj”). Biles skena e parafundit (duhet parë filmi) krijon pershtypjen e rreme se pikerisht kemi te bejme me nje ‘carpe diem’. Jo! Skena e fundit fare e anulon atë. Aty mbaron dhe filmi.
Cut! (regjizoret e mire jane ata qe dine ku presin nje skenë; e akoma më teper, fundin!).
FUND
*
Brilant ”Paterson”!
Poetik si vete poezia e William Carlos Williams.
Brilant si vete poetika kinematografike e Jim Jarmusch.
(Ndersa une, edhe pse gjithmone do vazhdoj ta konsideroj “Stranger than paradise” si nje nga 10 filmat e mi më te dashur te te gjitha kohrave, nuk mund ta mohoj se “Paterson” eshte ndofta filmi më i madh i regjizorit).
Than you Mr. Jarmusch!
10!

trailer: 

A mundet stili të kthehet në vizion per botën?

”Only Lovers Left Alive” -film amerikan me regji te Jim Jarmusch (click) rrefen historine e dashurise (qe zgjat prej shekujsh!) te nje vampiri dhe nje vampireje, sa ne Detroit (USA) aq edhe ne Tanger (Tunizi), ne dy qytete sa romantike aq edhe te shkreta.
Dy heronjte kryesore nuk veteshpallen asnjehere gjate filmit si vampirë (jane ultra-kontemporanë, gati-gati ‘bio’, nuk pijne gjak njerezish por furnizohen me rezervat e laboratoreve te gjakut etj etj) . Nga ana tjeter, eshte bota reale qe i rrethon ajo qe perceptohet nga syte e tyre si nje bote e populluar nga zombi, duke kembyer rolet me ta. Pra, duke qene se kodet e filmave ‘me vampire‘ jane permbysur kinse nga regjizori, mund te thuhet se heronjte e filmit jane thjesht dy te pavdekshem, dy spektatore te Kohes, dy heronj arketipë modernë.

Forma eshte e re, por ideja gjithsesi eshte e ‘vjeter’, pra eshte ide e njohur Jarmuschiane : behet fjale per humorin depresiv tipik te regjizorit, por kesaj rradhe ne nje forme te re. Ne nje menyre apo nje tjeter, heroi jarmuschian gjithmone ka rrugetuar i vetmuar (nga “Dead Man” e deri tek filmi i tij i parafundit, i mrekullueshmi “The Limit of Control” (http://filmjournal.thedigitalfix.com/autori/2010/01/02/466/), gjithmone ka qene nje far’ zombi, qe ecen e ecen; vetem se ne kete film ka nje far’ sedentarizimi te tij. Ndofta sepse heroi jarmuschian kesaj rradhe nuk ka me ç’te ofroje  ndaj dhe bukerizohet: “bunkeri” si e fundit dhe e vetmja forme proteste qe i ka mbetur.

Por mua mu duk se e gjitha kjo… hmmm, nuk funskionon ne film (i cili edhe nuk me pelqeu).  E kuptoj qellimin e regjizorit (nje nga stilistët rock me te shquar e te veçante te kinemase indipendente amerikane!) per te na ofruar nje film depresivisht humoristik, me qellim stimulimin e lindjes se Deshires (desire). Pse jo, stili edhe mund te kthehet ne vizion per boten, por kur konstatimi nuk shkon me larg se “ishte më mire më parë“, rezultati i gjithe kesaj perpjekjeje, eshte nje film snob & chic (dakort, asgje e keqe deri ketu), por… steril
(

nota: 4.5

trailer :  http://www.youtube.com/watch?v=0gDyBwKDFps

***
Posted on 10th March 2014
Under: Te ndryshme | 3 Comments »

“The Limits of Control” – film amerikan me regji te Jim Jarmusch

Nese eshte e vertete se babai i Kinematografise Indipendente Amerikane ka qene John Cassavetes (vitet ‘70), po aq i vertete eshte fakti se biri i tij shpirteror eshte Jim Jarmusch(vitet ‘80-’90). Frymezimi i te cilit kish rene dukshem keto vitet e fundit ( Coffee and Cigarettes dhe Broken Flowers linin fort per te desheruar…).

Per filmin e tij te ri “The Limits of Control“, nuk eshte lene fjale e keqe pa u shkruar, te pakten nga kritika franceze. Filmi eshte pritur tmerresisht ftohte, duke vene gishtin kryesisht tek boshesia e prezumuar e asaj qe filmi kumton (le propos du film).

Mendimi im eshte se, nese ajo qe filmi kumton ne shikim te pare eshte i nivelit zero (aksioni eshte zero = nuk “ndodh” asgje ne film), se pari, kjo nuk eshte ndonje gje e re: ne pothuaj gjithe filmat e tij, Jim Jarmusch ka kerkuar te shprehe dhe te ktheje ne te shikueshme kotesineasgjenë, wandering(ang.), errance (fr) (kujtoj “Permanent vacation“, “Stranger than paradise“, “Down by low“, “Dead man“…).
Dhe se dyti, kesaj rradhe, ne ndryshim nga filmat e viteve te fundit, ne kete kerkim metafizik te asgjesë, kineasti ka arritur te na jape kuintesencen e artit kinematografik. Keshtu qe nuk eshte fort e vertete se tek “The limits of Control“, Jarmusch nuk na thote asgje ! Biles asfare e vertete !

Po shpjegohem.

Disa njerez kembejne kuti shkrepseje : kjo eshte ideja sa metaforike, aq dhe plastike dhe skenaristike e “The Limits of Control“, film qe syu im e pershkoi si nje enderr, por si nje enderr te lexueshme, te ndertuar me “kapituj”, me “perseritje”, me harmoni shenjash. Enderr ose Lojë (jeux de piste).

Kutite e shprepseve jane motivi dhe motorri i filmit : seciles i “korrespondon” nje fytyre, ajo e personit qe takon heroin kryesor te filmit, me te cilin pikerisht kemben kuti shkrepseje. Nese Broken Flowers ishte si nje varëse qafe, e perbere nga “gurë” (portrete njerezish) depresivë, tek “The Limits of Control” nuk kemi akumulim portretesh njerezorë por nje shumatore pasazhesh, nje tranzicion.
Ose matematikisht : pasazh + pasazh + pasazh +…… = Kohë ! Dhe koha eshte gjeja më e shtrenjte ne kinematografi. Koha eshte morali i nje filmi. Kush arrin ta filmoje ate, ka arritur te preke te verteten (ose më shkoqur : ndersheria absolute e nje kineasti me spektatorin dhe me veten).

Kalojme keshtu nga nje takim ne nje tjeter, ritmuar nga lejtmotivet e heroit kryesor, luajtur nga Isaach de Bankolé, i mrekullueshem. Qe duket se ka nje qellim te vetem: te mbetet i gjalle mes te gjallesh.

E gjitha kjo mund te ishte rrenë, diçka qe “s’ta mbush syrin”, qe mbetet e siperfaqshme, nese kjo ënderr nuk hapet drejt diçkaje. Dhe ne fakt ajo hapet drejt diçkaje : hapet drejt revoltes. Tek ky “komunitet” qeniesh njerezore qe kembejne kuti shkrepseje, e tek te cilët dallohen pasione te ndryshme (njeri per muziken, tjetri per molekulat…., e keshtu me rradhe), shperndahet krejt papritmas nje parfum revolte, degjohen dritherimat e para te nje bote te “padukshme”, te nendheshme, te nje komuniteti te “padukshem”, te pa-identifikueshem. Heroi kryesor, Isaach de Bankolé, ka diçka prej Maratonomaku, prej Mbajtesi te Zjarrit. Pikerisht, pasi takon personazhet e tjere te filmit, pas takimit me të, ata fillojne te ndihen gjalle, te ekzistojne !

Pa dyshim, Jim Jarmusch deshiron te na flase per artistin. Ose te pakten, per artin. Sepse e shfaq artin permes imazheve : tabllo pikture, muzikë, instrumenta muzikore… etj etj. Kur heroi kryesor merr si kod (sinjal) fjalen “violinë“, se pari shkon ta shikoje atë ne muze, te pershfaqur (representuar), para se ta zbuloje (volinen) ne qytet, si objekt te gjalle, te luajtur nga dikush. A thua se violina doli nga tablloja dhe mori jete ! Ne kete sens, “The limits of control” eshte gati-gati film ‘68-ç (viti 1968 ne Europen perendimore), vit ku imagjinata ka pushtetin, vit ku Njeriu u orvat te rrezonte Instancat Hyjnore. Ne kete sens, “The Limit of Control” i iken llogjikes se kohes reale, i iken reales. Jarmusch do te na thote : “ajo qe ju duket reale, nuk eshte realja, ajo eshte nje diktature kunder te ciles lufton heroi im“.

Ka nje imazh ne film qe do me kujtohet gjithe jeten : nje topth i vogel letre, i mbajtur ne pellemben e dores se heroit te filmit, perpara dritares se nje treni. Pertej dritares, levizin peizazhe malesh. Ne fakt, topthi i letres nuk eshte veçse nje tjeter mal, nje mal më shumë, eshte fiksiteti kunder shpejtesise : nje menyre tjeter per te skicuar universin. Ai topth letre eshte gjesti, akti i pare i artit, tamam si nje pikture naive prehistorike. Jim Jarmusch filmon Njeriun qe i pergjigjet artistikisht botes, dhe Boten te tronditur perpara nje Bukurie te tille !

9.0

trailer : https://www.youtube.com/watch?v=7AUFMGAck6A

***

Posted on 2nd January 2010
Under: USAJarmuschIndipendent | 3 Comments »