IV. FILM FESTIVAL

Eastern («Western» – film gjerman me regji te Valeska Grisebach)

Nese Shqiperia do kish qene vend anetar i Bashkimit Europian, regjizorja gjermane fare mire  do mund ta kish zgjedhur atë si vendin ku zhvillohen ngjarjet e filmit te saj, në vend te Bullgarisë. Dhe sot do ishim te gezuar qe “Western”  i vendos ngjarjet ne Shqiperi.

Historia e filmit:
nje grup punetoresh gjermanë, ne kuadrin  ete famshmes “Posted Workers Directive 1996” (direktive qe i lejon punetoreve te nje vendi te BE-se te punoje ne nje tjeter vend po ashtu anetar te Bashkimit Eropian), shkojne per te punuar ne nje kantier ne jug te Bullgarise, ne fshatin Petrelik, ngjitur me kufirin jugor grek.


 

 

Shumica e punetoreve gjermane evitojne kontaktin me banoret e fshatit bullgar, jo vetem sepse nuk e kuptojne gjuhen e tyre, por edhe sepse jane koshiente te dallimeve kulturore me ta. Por pak e nga pak, fillon dhe kontakti… .

*

Nga filmat e famshem amerikanë western, filmi gjerman respekton jo pak kode: se pari, behet fjale per nje territor gjeografik pak a shume te eger (ne rastin konkret, behet fjale per nje fshat te humbur bullgar, i cili, nen peshen e diellit pervelues te verës, kthehet ne teater te perplasjes mes dy komuniteteve); po ashtu, sikurse tek filmat western, disa vende gjeografike jane konceptuar si kufiri ose si pikepjekja e nje peplasjeje midis komuniteteve (lumi i fshatit, kafja e fshatit). Nga ana tjeter, armët (në rastin konkret : nje çifte dhe nje thike dore) ndihmojne per instalimin e nje atmosfere kercenuese (njesoj si tek western amerikanë). Si dhe kuajt. Si dhe disa femra, (shume pak amà), shpesh si objekt i perplasjes.
Pra nje western i vertete. Por në 2017-n. Në Europen Lindore.
Thene ndryshe : nje eastern.
Ose: nje western modern, ne zemer te maleve bullgare.

*

Por me gjithe peshen e ‘kodeve’ te western-ave amerikanë, tek “Western”-i bullgar i Valeska Grisebach, qe ne minutat e pare ndihet nje fryme lirie autentike, gje qe i jep filmit nje note krejt te lehte ‘parodie’, sidomos po te kemi prasysh veshtiresine e dy grupeve per tu marre vesh mes tyre: as punetoret gjermane nuk kuptojne bullgarisht, as fshataret bullgare nuk kuptojne gjermanisht. E megjithate, ne menyren më subtile dhe elegante qe mund te ekzistoje, kamera, pak e nga pak, perqendrohet tek njeri prej punetoreve, tek Meinhard, rolin e te cilt e luan nje aktor amator.

Duhet thene diçka per te meqe rà fjala : une nuk besoj tek mrekullite por nese ato ekzistojne, duhet pranuar qe, me siguri, regjizores se ketij filmi i ka ndodhur nje mrekulli: ben vaki 1 here në 1000 që nje regjizor te arrije te qelloje kaq mire ne shenjë, pas nje seleksionimi, në zgjedhjen e nje aktori kryesor amator, si rasti ne fjale. Meinhard Neumann nuk eshte se luan rolin e Meinhardit (ne film ai ruan te njejtin emer si dhe ne ne jete). Ai eshte Meinhardi !

Thene kete, vazhdojme me filmin. Pra po thonim se kamera, pak e nga pak (duke filluar nga çereku i filmit) fillon e fokusohet tek njeri prej punetoreve, tek Meinhardi, siluetë e gjate e nje trupi muskuloz e te rreshket, sytë bojeqiell qe i japin drite nje fytyre aq te ashper e aq te shenjuar nga puna fizike.

Kjo figure kaq e veçante, kaq jotipike, fillon e veçohet prej grupit te punetoreve, dhe pak e nga pak fillon te krijoje ura te vogla (dhe pothuaj te padukshme) lidhjeje te punetoreve gjermane me fshataret bullgarë (ne fillim, kjo ndodh nepermjet miqesise per kuajt), per te kaluar me pas ne momente shume e shume më njerezore, ose më sakte te asaj qe mund te guxojme te quajme vellazeri njerezore (human fraternity).
Bukuri e brishte, vazhdimisht e kercenuar nga grupi (qofte nga ai i punetoreve, qofte nga ai i fshatareve), filmi arrin, pa as edhe me te voglin konçesion, te imponoje triumfin e njerezores. “Western” eshte film magnifique qe arrin te pershfaqe pa paragjykuar kompleksitetin e frikshem te qenies njerezore, domethene pasurine e tij te pashtershme (shpirterore, fizike, mendore…. ).

Film-Botë, nga ata qe vijne nje here ne vit.
Domethene: FILMI I VITIT

Nota : 10 (me yje te pafundme) !

Ps: producente e ketij filmi eshte Maren Ade, regjizorja e «Toni Erdmann», filmi im i preferuar i 2016-s. Nese para nje viti filmi i saj ishte analiza më precize dhe satira më brilante e Europes se shekullit te XXI, jo më shume se nje vit më pas, Valeska Grisebach nuk e le topin te bjere ne tokë: master-piece répété !

TRAILER :

 

 

Advertisements

Efigjeni, dreri, Kubriku dhe kamzhiku (“The Killing of a Sacred Deer” – film anglez nga regjizori grek Yorgos Lanthimos)

Ky Lanthimosi (i thartë si kosi, por do ta shpjegoj më poshte pse-në) eshte regjizor grek, por keto kohet e fundit e ka bere te rruges te beje filma nê te cilet luajne yje hollywoodianë (psh, Nicole Kidman ose Colin Farrell) dhe pastaj ti paketojë, më falni desha te them ti prezantoje ata ne festivalin e filmit në Kanë. Nga nje film te ri ne çdo dy vjet: ky eshte pak a shume ritmi. Dhe principi i tyre eshte i njejte.

Megjithate, per te mos ja ngrene hakun, Lanthimosi e ka pas filluar mire karrieren e tij në 2009-n, me Dogtooth” (Dhembet e qenit) : nje film ne gjuhen greke, qe gjithsesi paralajmeronte tashme guston e tij per filma-teoremë. Dmth: filma teorikë në te cilet personazhet jane kryesisht ne sherbim te nje ideje paraprake te regjizorit (qe ne kete rast eshte edhe skenarist, por qe, in fine, ngjan më se shume me nje predikues se sa me  nje kineast, dmth me nje krijues).  Edhe “The Lobster”, në 2015 (po ashtu me Nicole Kidman dhe Colin Farell) ishte film-teoremë, fiks sikurse eshte edhe “The Killing of a Sacred Deer” (qe e merr frymezimin nga mitologjia greke – meqe Lanthimosi esht grek pra mo). Shkurt: Lanthimosi eshte nje anetar i denje i Internacionales Europiane te Regjizoreve-Predikues, president i te cileve eshte, sigurisht, austriaku Haneke.

*

Historia e filmit eshte e meposhtmja :
në qender te tij eshte nje mjek, Steven Murphy (Colin Farrell), kardiolog i njohur. Steven ka per grua nje okuliste (Nicole Kidman), drejtoreshe e nje klinike private. Cifti i mjekeve (pasanikë si pakkush) ka dy femije adoleshentë, nje djale e nje vajze.
Nga ana tjeter, doktor Murphy ka nje lidhje te çuditshme me nje adoleshent te quajtur Martin per te cilin, pak më vone mesojme se eshte i biri i njerit prej pacienteve te dikurshem te mjekut ne fjale, por qe ka vdekur gjate nje operacioni te kryer nga kardiologu.

Nje farë misteri mbreteron mbi filmin, sepse edhe sjellja e Martinit eshte gjithe e më dyshuese dhe bizarre. Po ashtu, kuptojme se ndjenja e fajesise pushton pak e nga pak kardiologun.

Gjerat behen më te qarta kur dy femijet e kirurgut papritur bien pré e nje semundjeje  misterioze : paralizë kembesh dhe pamundesi per tu ushqyer! Martini i shpjegon kardiologut se te gjithe anetarët e familjes se tij do ngordhin si qeni, njëri pas tjetrit, nese ai, si kryefamiljar, nuk vret me doren e tij njerin prej tyre, per te shlyer ne kete menyre vdekjen e babait te tij, pra te Martinit, per shkak te neglizhences se kardiologut gjate operacionit (kardiologu na paskësh shkuar çik i pirë ne punë atë ditë!).
Që nga ai moment, filmi merr nota irracionale dhe ngjyra te nje metafore morale : kardilogu duhet te paguaje per gabimin qe ka bere dhe pikë.

*

Sic thosha me lart, filmi frymezohet nga tragjedia greke e Efigjenit, vajzes se Agamemnonit e cila, ne momentin kur duhej te behej kurban (ose edhe më sakt, kur duhej te therej – a vjen fjala shqipe ‘theror’ nga ‘therja’ mitologjike ne fjale ??), nje dré i madh u shfaq prane altarit, shenje kjo qe provonte se perenditë e falen Efigjenin dhe ne vend te saj do te therej dreri. Pikerisht, ndaj dhe Jorgoja (Lanthimosi pra mo) e ka titulluar filmin e tij “The Killing of a Sacred Deer” : Vrasja e drerit te shenjte.
Në vend te Efigjenit, e hengri dreri.

Pra nga Efigjeni, kaluam tek dreri; nga mitologjia greke kaluam tek historia e semundjes misterioze se femijeve te kirurgut nepermjet fuqise mbinatyrore te Martinit (Stanley Kubrick ka qene i famshem per histori te tilla – kujtoni “Shining”). Pra kaluam nga Kubrick tek Lanthimosi. I “vetmi” problem eshte se filmi i ketij te fundit te jep pershtypjen e nje filmi kubrickian per katranjosët e kinemase. Ose siç thone amerikanët : “for dummies” (per duduma ?).

Po shpjegohem:
Ne fakt, kjo nuk perben asgje te re nën qiellin e kinematografise autoriale euroipiane te shek XXI . Filma te tille jane bere tashme modë e shkuar modes:  kete vit, deri dhe Palma e Arte ne festivalin e Kanes ju dha një te tilli (“The Square” titullohet).

Behet fjale per filma te realizuar nga regjizorë te cilet, siç thosha më lart, bejne pjese në IRCPE, pra në «Internacionalen e Regjizoreve Cinikë e Predikues Europiane» te shek te 21 dhe qe kane per qellim te vetem te marrin me doemos  çmim ne festivale filmash, gjithe duke e kthyer spektatorin  ne kavje, pra ne objekt eksperimenti dhe ta godasin me kamzhik per ti dhene “nje mesim te mire” (ne fakt, kjo puna e çmimeve dhe e spektatorit-kavje jane dy ane te se njejtes medalje).

Regjizorë te tille, permes filmave te tyre duan te na thone se Perendimi eshte ne nje renie te pakthyeshme morale (a thua se nuk e dinim !), duke u perpjekur te na imponohen permes nje mizaskene artificialisht te akullt, torturuese (por shik amà), nepermjet planesh filmike qe shfaqin koridore spitalesh ultra-moderne (me demek traumatizuese), ‘tracking shot’ me demek enigmatike etj etj si dhe zgjedhje me çdo kusht aktorësh-yje hollywoodianë (rolet e Nicole Kidman apo Colin Farrell fare mire mund ti luante cilido aktor tjeter, qofte dhe i panjohur fare !!). Që nga ky moment (pra qe nga momenti qe regjizori-predikues ka vendosur te denoje spektatorin me kamzhik), fillon edhe akti i fundit, pra ekzekutimi i spektatorit : ky i fundit eshte i detyruar te ndjeje po aq keqardhje sa dhe perçmim per personazhin kryesor, kirurgun,  per me teper qe konsekuencat fatale te gabimit te tij, duhet ti heqe nje tjeter!

Në fakt, qellimi i vetem i retorikave te tilla formaliste (mizaskene artificialisht e akullt etj etj) dhe i ketij nihilizmi te kalkuluar skenaristik (per hater te te atit, e ha… i biri) eshte ta beje spektatorin te dridhet nga ndjesia e fatalitetit te paevitueshem qe çon në katastrofe, a thua se spektatori eshte kokrra e budallait (Kubrick for dummies). Thene ndryshe: sipas regjizorit : meqe ka mitologji greke, pse mos kete dhe “Vrasje te drerit”? Meqe ka patur Kubrick, pse mos kete dhe kamzhik ? (Lanthimos)

Une ne fakt nuk u drodha hiç, perkundrazi, u zgerdhiva (si dhe nje pjese e publikut ne salle).
Sepse : fallciteti teresor dhe ndjesia qe filmi «na dha nje mesim te mire» nuk bejne gje tjeter veçse e kthejne ate, pra « Vrasjen e drerit te shenjtë» në budallikun (qesharak dhe vanitoz, njekohesisht!) te rradhës, të njeres prej degeve te pemes europiane te kinemase-autor (dhe qe per fat te keq, eshte harlisur goxha keto vitet e fundit) : asaj te IRCPE-së dhe presidentit te saj, Herr Michael Haneke.

2.0

Trailer :

 

 

Vive l’aventure ! («Një grua e re» – film francez me regji të Léonor Serraille)

  

 

Në maj te 2017-s, regjizorja e re franceze Léonor Serraille (e sapo diplomuar në «La Femis», në më të miren shkolle europiane per kinema!) u kthye nga festivali i fundit në Kanë me nje trofé jo të vogel: me Kameren e Arte, çmim qe i jepet filmit me te mire debutant, pra filmit të parë fare të nje regjizori. «Nje grua e re» mund te renditet pa frike ne listen e filmave me te mire qe kane fituar nder vite kete çmim, duke filluar nga «Stranger than paradise» (perla e Jim Jarmush në 1984), duke vazhduar me «The white balloon» (te iranianit Jafar Panahi në 1995) e per te perfunduar me «Tokën e braktisur» (te sri-lankezit Vimukthi Jayasundara në 2005),  apo Hunger e Steve McQueen.
Thene ndryshe, në fakt, nuk eshte çmimi qe i ben nder «Nje gruaje te re» (sepse nder vite, nje pjese e madhe e “Kamerave te Arta”, kane qene filma te dobet) por eshte filmi ne fjale qe i ben nder çmimit.

*

Historia eshte nuk ka ku te shkoje më e thjeshte : Paula, nje grua e re tek te 30-at, kthehet ne Paris pasi ndahet nga partneri i saj. E papune, pa miq, Paula provon te beje njohje te reja.

*

Perpara disa vitesh kam parë «Mbretereshen e molleve», filmin e parë fare te nje tjeter regjizoreje franceze, i cili po ashtu nisej nga e njejta premise : nje vajze e re ndahet nga i dashuri dhe rifillon jeten «nga e para». Pak a shume, e njejta gje ndodh edhe me «Gruan e re» , me te vetmin ndryshim qe «Mbreteresha e molleve » (La reine des pommes) ishte qartazi komedi (film burlesk). Pra mund te themi qe «Nje grua e ré» (Jeune femme) fare mire mund te titullohej edhe «Mbreteresha e mollaxhijeve», po te kemi parasysh qe ne gjuhen frenge, nëse ‘pomme’ do te thote mollë, ‘paumé’ do te thote looser (i humbur, i braktisur). Nga «La reine des pommes» (Mbreteresha e molleve) kalojme tek « La reine des pommés» (Mbreteresha e te braktisurve). Kalojme nga komedia burkeske tek komedia ‘kapriçoze’ (qe ne fakt nuk eshte komedi e mirefillte).

Po ç’kane te perbashket atehere keta dy filma?

Vitet e fundit, kinemja franceze ka tentuar (më sakte, ka guxuar!!) jo pak per nga vena ekscentrike (duke filluar me Steak i Quentin Dupieux, Vincenti nuk ka luspa i Thomas Salvator, Kulla e kontrollit te trafikut ajror i Eric Judor apo Burno Dumont me Ma loute dhe “Petit Quinquin” -per te permendur vetem disa syresh te viteve te fundit): filma qe guxojne te jenë “te ekzagjeruar”, “absurdë”, “irreverencialë”, “monstra”.
Tek “Nje grua e ré”, eshte heroina kryesore ajo qe ka tipare ekscentrike, ndersa vete filmi ruan ne aparence trajtat e komedise ‘kapriçoze’ (fantaske, ne frengjisht). Megjithate, edhe pse nuk pretendon te revolucionarizoje gramatiken e kinematografise (ne dukje, filmi eshte ‘klasik’, pra nuk ka asgje te veçante per nga mizaskena), ai eshte shume e shume here më i lire se ç’duket. Dmth edhe shume here më ekscentrik (se në shikim te parë).

Himn per aventuren, “Nje grua e ré” eshte po aq ‘aventuror’ sa dhe heroina e tij. Pra eshte nga ajo ‘rracë’ filmash te shkelqyer qe nuk ke ç’thua shume, sepse te lene pa fjale.
Domethene, te lene plot imazhe në kokë!

10.0 !

trailer: